Słownik modelarstwa kolejowego

Pojęcia z modelarstwa kolejowego i z prawdziwej kolei, od toru równoległego po pętlę zwrotną, wyjaśnione przystępnie i ze schematami torów.

B

Bocznica

Bocznica łączy „klienta”, czyli fabrykę, plac ładunkowy, magazyn towarowy albo port, z linią albo ze stacją. Bocznice…

Bocznica z nawrotem (nawrót)

Do toru ładunkowego bocznicy z nawrotem (ang. switchback) da się dojechać tylko ze zmianą kierunku jazdy: pociąg mija…

C

Ciąg rozjazdów

Ciąg rozjazdów to kilka rozjazdów jeden za drugim, przez które pojazdy rozdzielają się na równoległe tory; typowy widok…

D

Długość pociągu

Długość pociągu to całkowita długość składu (suma długości ze zderzakami). Praktyczna zasada dla spójnych makiet: tory…

Długość użyteczna

Długość użyteczna to ten odcinek toru, z którego pociągi mogą naprawdę korzystać: mierzy się ją między ukresami…

Długość ze zderzakami (LüP)

Długość ze zderzakami to całkowita długość pojazdu od czoła zderzaka do czoła zderzaka: standardowa dana w katalogach…

E

Epoka

Epoki (od I do VI) dzielą historię kolei na okresy: od czasów kolei poszczególnych krajów niemieckich (epoka I), przez…

G

G (kolejka ogrodowa)

Skala G (proporcja ok. 1:22,5 na torze o rozstawie 45 mm) to kolejka ogrodowa: duże modele odporne na pogodę, do jazdy…

Głowica stacji

Głowica stacji to obszar rozjazdów przy wjeździe do stacji, w którym linia rozchodzi się na tory stacyjne. Jej układ…

H

H0

Skala H0 (z niemieckiego „Halb-Null”, czyli „pół zera”; 1:87, rozstaw szyn 16,5 mm) jest zdecydowanie najpopularniejszą…

Hala lokomotywowni

Hala lokomotywowni to garaż lokomotyw. Lokomotywownia wachlarzowa układa tory hali wokół obrotnicy jak wachlarz: typowy…

I

Iglica

Iglice to dwie ruchome, zaostrzone szyny rozjazdu. Zależnie od położenia przylegają do jednej albo do drugiej opornicy…

J

Jazda na ostrze / z ostrza

To pojęcie opisuje, z którego kierunku pociąg wjeżdża na rozjazd. Jazda na ostrze (ang. facing) oznacza: pociąg…

K

Kinematyka krótkiego sprzęgu

Krótki sprzęg trzyma sąsiednie wagony na torze prostym blisko siebie, a w łuku pozwala odstępowi automatycznie…

Kolej wąskotorowa (H0e, H0m)

Koleje wąskotorowe mają w rzeczywistości mniejszy rozstaw szyn niż tor normalny (np. 750 mm albo 1000 mm). W modelu…

Konstrukcja wsporcza

Konstrukcja wsporcza dźwiga makietę: rama, nogi, wręgi, listwy podtorowe. Stabilna konstrukcja, odporna na skręcanie,…

Kozioł oporowy

Kozioł oporowy zamyka koniec toru ślepego: nie pozwala pojazdom stoczyć się poza koniec toru. Na planie torów kozioł…

Krawędź makiety

Krawędź makiety to zewnętrzna krawędź płyty makiety: granica między modelem a podłogą. Przy planowaniu jest ważna, bo…

Krzywa przejściowa

Krzywa przejściowa łagodnie łączy tor prosty z łukiem kołowym: krzywizna rośnie stopniowo, zamiast pojawić się nagle.…

Krzyżownica

Krzyżownica to miejsce rozjazdu albo skrzyżowania, w którym przecinają się dwie szyny. W rozjazdach modelowych są…

Kształt makiety (prostokąt, L, U)

Kształt makiety opisuje jej rzut: prostokątna płyta to klasyka, kształty L i U lepiej wykorzystują ściany i narożniki…

L

Lista części

Lista części (ang. BOM, Bill of Materials) wymienia wszystkie elementy planu torów z ilościami: każdy element toru,…

Listwa podtorowa

Listwa podtorowa to podbudowa linii, na której układa się tor; na szlaku często pas deski albo sklejki na wręgach.…

Lokomotywownia

Lokomotywownia to baza, w której lokomotywy mają swój dom: obsługa, nawęglanie, nawadnianie, naprawy, postój. Typowe…

Ł

Łuk pionowy

Łuk pionowy to zaokrąglone połączenie dwóch odcinków toru o różnym pochyleniu: u podnóża podjazdu (łuk wklęsły) i na…

Łuk pionowy wypukły i wklęsły

Łuk pionowy wypukły i wklęsły to dwa kształty pionowej zmiany pochylenia w profilu podłużnym: łuk wypukły tam, gdzie…

Łuk S

Łuk S powstaje, gdy dwa łuki o przeciwnej krzywiźnie spotykają się bezpośrednio: pociąg bez wstawki prostej od razu…

M

Manewry

Manewry to przestawianie pojedynczych pojazdów i grup wagonów poza jazdą pociągu: podstawianie wagonów, zestawianie…

Moduł / segment

Budowa modułowa i segmentowa dzieli makietę na części, które da się przenosić. Segmenty to indywidualne części stałej…

N

Skala N (1:160, rozstaw szyn 9 mm) jest drugą pod względem popularności: modele mają mniej więcej połowę wielkości H0,…

Napęd rozjazdu

Napęd rozjazdu przestawia rozjazd zdalnie: elektromagnetycznie, silnikiem albo serwem. Napędy podmakietowe chowają się…

O

Oblot składu

Oblot składu oznacza przeprowadzenie lokomotywy z jednego końca jej pociągu na drugi: na przykład żeby wyciągnąć…

Obrotnica

Obrotnica obraca lokomotywy na ruchomym pomoście i rozdziela je na promieniście ułożone tory, klasycznie przed…

Obrotnica segmentowa

Obrotnica segmentowa to mała siostra obrotnicy: jej pomost zakreśla tylko wycinek koła zamiast całego koła. Rozdziela…

OO (brytyjska)

Skala OO (1:76) korzysta z tego samego toru o rozstawie 16,5 mm co H0, ale modele są nieco większe: to historycznie…

Owal

Owal torów to najprostszy zamknięty układ torów: dwa półkola połączone torami prostymi. Prawie każdy zestaw startowy…

P

Pętla zwrotna

Pętla zwrotna prowadzi tor po łuku 180° z powrotem do niego samego: pociąg wraca w przeciwnym kierunku na ten sam tor.…

Plan torów

Plan torów to rysunek makiety kolejowej w skali, z lotu ptaka: tory, rozjazdy, płyta makiety, często też budynki i…

Płyta makiety

Płyta makiety to podstawowa powierzchnia, na której powstają tory i krajobraz. W aplikacji Trackplanner ustalasz jej…

Pochylenie

Pochylenie podaje, jak mocno tor się wznosi: w procentach (przyrost wysokości na długość toru, np. 3% = 3 cm na 100 cm)…

Podkład

Podkłady to poprzeczne belki pod szynami; utrzymują rozstaw szyn i przenoszą obciążenie na grunt pod torem. Tory…

Podsypka (tor z podsypką)

Podsypka to warstwa tłucznia pod torem. Tory z podsypką (np. Märklin C, Roco geoLine, Kato Unitrack) mają od razu stałą…

Połączenie torów

Połączenie torów łączy dwa równoległe tory dwoma przeciwnie ułożonymi rozjazdami, tak że pociągi mogą przejść z jednego…

Poziom

Poziomy rozkładają makietę na różne wysokości: widoczny poziom główny, pod nim stacja techniczna, nad nim może linia…

Promień (promień nominalny)

Promień toru łukowego podaje się jako promień nominalny mierzony do osi toru, tak jak podają go producenci. Małe…

Promień minimalny

Promień minimalny to najmniejszy promień, jaki znosi pojazd albo makieta. Producenci podają dla pojazdów minimalny…

Proporcja skali

Proporcja skali podaje, ile razy model jest mniejszy od pierwowzoru. W H0 (1:87) 1 cm na makiecie odpowiada 87 cm w…

Przesuwnica

Przesuwnica przestawia pojazdy na bok między równoległymi torami: zamiast obracać się jak obrotnica, pomost jedzie w…

Psia kość

Psia kość to owal ściśnięty pośrodku, z pętlą na każdym końcu, a między nimi dwa tory leżące tuż obok siebie, które…

R

Rozjazd

Rozjazd rozgałęzia tor w dwóch kierunkach: od toru zasadniczego odchodzi tor zwrotny, zależnie od konstrukcji w lewo…

Rozjazd krzyżowy podwójny (DKW)

Rozjazd krzyżowy podwójny łączy skrzyżowanie z czterema parami iglic: pojazdy mogą przejechać przez oba tory na wprost…

Rozjazd krzyżowy pojedynczy (EKW)

Rozjazd krzyżowy pojedynczy łączy skrzyżowanie z rozjazdem: oprócz przejazdu na wprost pozwala na dokładnie jedno…

Rozjazd łukowy

Rozjazd łukowy leży w całości w łuku: tor zasadniczy i tor zwrotny są oba wygięte (łuk wewnętrzny i zewnętrzny).…

Rozjazd potrójny

Rozjazd potrójny łączy dwa rozjazdy w jednym elemencie toru: od toru zasadniczego odchodzi tor w lewo i w prawo, a tor…

Rozjazd symetryczny

W rozjeździe symetrycznym (rozjeździe Y) oba tory odchodzą symetrycznie w lewo i w prawo; „prostego” toru zasadniczego…

Rozstaw szyn

Rozstaw szyn to odległość między wewnętrznymi krawędziami obu szyn. Na kolei rzeczywistej tor normalny ma 1435 mm; w…

Rozstaw torów

Rozstaw torów to odległość między osiami dwóch równoległych torów. Każdy system torów ma standardowy rozstaw (w H0 np.…

S

Sieć trakcyjna

Sieć trakcyjna zasila lokomotywy elektryczne przez przewód jezdny. Na makiecie zwykle odwzorowuje się ją tylko dla…

Skala

Skala oznacza znormalizowaną klasę wielkości kolejki modelowej: wyznacza jednocześnie proporcję zmniejszenia i rozstaw…

Skala 0

Skala 0 (1:45, rozstaw szyn 32 mm) była standardem w epoce blaszanych zabawek; dziś to nisza dla dużych, bardzo…

Skala 1

Skala 1 (1:32, rozstaw szyn 45 mm) uchodzi za królewską klasę modelarstwa kolejowego: duże, ciężkie i pracochłonne…

Skład pociągu

Skład pociągu to stałe zestawienie lokomotywy (albo lokomotyw) i wagonów. Przy planowaniu liczy się przede wszystkim…

Skrajnia

Skrajnia to przestrzeń wokół toru, która musi pozostać wolna dla przejazdu pojazdów: z boku (ściany tunelu, semafory,…

Skrzyżowanie torów

Na skrzyżowaniu torów dwa tory przecinają się, ale pojazd nie może przejechać z jednego na drugi: nie ma tu ruchomych…

Spirala

Spirala prowadzi tor w kilku zwojach w górę albo w dół: to najbardziej oszczędny sposób, żeby połączyć poziomy (np.…

Sprzęg

Sprzęg łączy pojazdy w pociąg. W modelach istnieje wiele systemów (sprzęg pałąkowy, sprzęg hakowy, krótki sprzęg z…

Stacja czołowa

Na stacji czołowej wszystkie tory kończą się kozłem oporowym: pociągi wjeżdżają przodem i wyjeżdżają tyłem (albo z…

Stacja przelotowa

Na stacji przelotowej linia biegnie dalej po obu stronach: pociągi zatrzymują się i jadą dalej w tym samym kierunku. To…

Stacja techniczna

Stacja techniczna to zakryta grupa torów postojowych: pod makietą, za tłem albo na niższym poziomie. Całe pociągi…

Sterowanie analogowe i cyfrowe

W sterowaniu analogowym napięcie w torze steruje wspólnie wszystkimi lokomotywami w jednym obwodzie; kilka pociągów…

System dwu- i trzyszynowy

W systemie dwuszynowym (prąd stały, np. Piko, Roco, Fleischmann) prąd płynie przez obie szyny, zależnie od…

System torów

System torów to dopasowany asortyment torów jednego producenta o stałej siatce geometrii: promienie, długości, kąty…

Szyna (profil szyny)

Szyna to stalowy albo wykonany z alpaki (nowego srebra) profil, po którym toczą się koła. Tory modelowe różnią się…

T

Tabor

Tabor to zbiorcze określenie wszystkiego, co jeździ po szynach: lokomotyw, wagonów silnikowych, wagonów pasażerskich i…

Tor

Po torze jeździ pociąg: to dwie szyny utrzymywane przez podkłady w stałej odległości (rozstawie szyn). W modelarstwie…

Tor elastyczny (tor flex)

Tor elastyczny to giętki element toru (zwykle o długości ok. 90 cm), który można dowolnie wygiąć i przyciąć; w sklepach…

Tor główny dodatkowy

Tor główny dodatkowy leży równolegle do toru głównego zasadniczego i jest połączony rozjazdami na obu końcach. Pociąg…

Tor łukowy (łuk)

Tor łukowy to wygięty element toru o stałym promieniu i kącie łuku (np. 30°). Systemy torów oferują kilka stopniowanych…

Tor objazdowy

Tor objazdowy pozwala lokomotywie objechać własny pociąg i przejść na jego drugi koniec, co jest niezbędne na stacji…

Tor postojowy

Tor postojowy jest połączony rozjazdem tylko na jednym końcu i kończy się kozłem oporowym. Parkują na nim lokomotywy,…

Tor prosty

Tor prosty to podstawowy element każdego systemu torów, dostępny w kilku znormalizowanych długościach, które…

Tor równoległy

Tor równoległy biegnie w stałym rozstawie torów obok istniejącego toru: jako drugi tor szlakowy, tor stacyjny albo tor…

Tor ślepy

Tor ślepy kończy się kozłem oporowym: ma tylko jeden wjazd. Tory ślepe to podstawowy rodzaj torów postojowych,…

Tor wyciągowy

Tor wyciągowy to tor ślepy na skraju stacji albo grupy torów postojowych, na który lokomotywa manewrowa „wyciąga” grupy…

Tor z rozsprzęgaczem

Tor z rozsprzęgaczem rozłącza sprzęgi w określonym miejscu, mechanicznie przez wypustkę albo elektromagnetycznie po…

Tor zdawczo-odbiorczy

Tor zdawczo-odbiorczy (ang. interchange) łączy makietę z „resztą świata”: tu wagony przechodzą na obcą kolej, na dużą…

Trójkąt torowy

Trójkąt torowy łączy trzy linie trzema rozjazdami w trójkąt. Efekt uboczny: pojazdy, które przejadą przez cały trójkąt,…

TT

Skala TT (1:120, rozstaw szyn 12 mm, „Table Top”) leży między H0 a N: na tej samej powierzchni mieści się wyraźnie…

Tunel

Tunel prowadzi linię w ukryciu przez „górę”; na makiecie to często mniej odwzorowanie krajobrazu, a bardziej elegancka…

U

Układ od punktu do punktu

W układzie od punktu do punktu pociągi jeżdżą z jednego końca do drugiego (np. ze stacji czołowej do stacji czołowej)…

Ukres

Ukres oznacza miejsce przy rozjeździe albo skrzyżowaniu, do którego pojazd może stać na jednym torze, nie wchodząc w…

W

Wachlarz torów

Wachlarz torów to grupa równoległych torów, która powstaje z ciągu rozjazdów i rozchodzi się jak wachlarz. Typowe…

Wysokość w świetle

Wysokość w świetle (także: wysokość przejazdu) to pionowa odległość między główką szyny a tym, co znajduje się nad nią:…

Z

Skala Z (1:220, rozstaw szyn 6,5 mm) to najmniejsza z popularnych skal, wprowadzona przez Märklin w 1972 roku jako…

Złączka szynowa

Złączki szynowe to małe metalowe albo plastikowe łączniki, które mechanicznie i elektrycznie łączą końce szyn dwóch…

Skale, proporcje i epoki